De tentoonstelling laat zien hoe kunstenaarsvoorstellingen van sterrenstelsels, zwarte gaten en exoplaneten ontstaan, en vraagt naar de verhouding tussen wetenschap en verbeelding. Daarnaast is er een kinderfilm over AI en beelden en zijn er historische kosmostekeningen uit 1910.
Over het museum
Eise Eisinga (1744–1828), een wolkammer uit Dronrijp met grote belangstelling voor wiskunde en sterrenkunde, vestigde zich in 1768 met zijn bedrijf in Franeker. Naast zijn werk bouwde hij van 1774 tot 1781 in zijn woonkamer een beweegbaar model van het zonnestelsel in het plafond. Vroeger werd gezegd dat hij daarmee angst wilde wegnemen voor een aangekondigde planetenconstellatie; nieuwer onderzoek ziet eerder de wens om zich vermoeiende berekeningen te besparen en de planeetstanden op elk moment af te kunnen lezen.
Het model toont de zon, de maan, de aarde en de vijf destijds bekende planeten op een schaal van één millimeter tot een miljoen kilometer. Het volledige raderwerk van houten ringen, schijven en ijzeren spijkers wordt door één enkel slingeruurwerk aangedreven en loopt tot op vandaag. Eisinga bouwde het samen met zijn vader en zijn broer; bijzonder nauwkeurig is het bij de gegevens over de maan.
Sinds de late achttiende eeuw ontvangt het huis bezoekers, aan wie de werking in de planetariumkamer wordt uitgelegd. Vandaag exploiteert de in 2001 opgerichte Stichting Koninklijk Eise Eisinga Planetarium het museum. Tot de rondgang behoren ook Eisinga’s woonhuis en de voormalige wolkammerij, een collectie historische astronomische instrumenten, een filmzaal en sinds 2016 de interactieve tentoonstelling “De Ruimte” over moderne sterrenkunde. In het naburige jugendstilgebouw van de voormalige koffiebranderij Van Balen is nu een brasserie gevestigd.
Op 19 september 2023 nam de UNESCO het planetarium op in de werelderfgoedlijst als dertiende werelderfgoed van het Koninkrijk der Nederlanden.
Hoogtepunten
Planetariumkamer met het werkende plafondmodel van het zonnestelsel (1774–1781)
Raderwerk boven het plafond, aangedreven door één enkel uurwerk
Ongeveer 15 minuten uitleg in de planetariumkamer
Interactieve tentoonstelling “De Ruimte” over moderne sterrenkunde
Collectie historische astronomische instrumenten en Eisinga’s handschriften (digitaal)
Woonhuis en voormalige wolkammerij van Eisinga
Vaste collectie
Planetariumkamer – Het hart van de route: Eisinga’s woonkamer met het plafondmodel dat de actuele posities van zon, maan en planeten toont; daarboven het raderwerk.
De Ruimte – Interactieve tentoonstelling sinds 2016 over telescopen, zonsverduisteringen en zwaartekracht, met veel onderdelen om uit te proberen.
Opgericht
1781
Beheerder
Stichting Koninklijk Eise Eisinga Planetarium
Directie
Adrie Warmenhoven
Bezoekers per jaar
ca. 81.348 (2023)
Toegangsprijzen & kortingen
Volwassenen
€ 6,50
Met korting
€ 5Houders van een CJP-pas
Kinderen & jongeren
€ 5gratis t/m 3 jaar · Kinderen van 4 tot en met 13 jaar betalen € 5.
Groepen (vanaf 20 pers.)
€ 5 p.p.Groepen vanaf 20 personen op aanvraag via formulier; betaling op factuur. Scholen betalen € 3,75 per leerling; per vier leerlingen is één begeleider gratis.
Combikaart met Museum Martena of Kaatsmuseum (volwassenen)
€ 10Een jaar geldig; de bezoeken hoeven niet op dezelfde dag te zijn
Combikaart met Museum Martena of Kaatsmuseum (kinderen)
€ 7,50Een jaar geldig
Schoolklassen (per leerling)
€ 3,75Per vier leerlingen één begeleider gratis
De Museumkaart geldt niet in het planetarium. Vooraf online reserveren wordt aanbevolen om zeker toegang te krijgen.
Reserveren: bezoek alleen met reservering vooraf
Toegankelijkheid
Deels rolstoeltoegankelijk
Lift
Aangepast toilet
Gehandicaptenparkeerplaats: geen informatie
Hulphonden welkom
Tastmodellen / voelbare objecten: geen informatie
Rondleidingen in gebarentaal: geen informatie
Informatie in eenvoudige taal: geen informatie
Audiodescriptie: geen informatie
Het huis is grotendeels rolstoeltoegankelijk; een lift voert naar de eerste verdieping. Het raderwerk is alleen via een steile trap bereikbaar; op de begane grond tonen schermen film en animatie daarover. Huisdieren zijn niet toegestaan, assistentiehonden zijn welkom.
Kinderen & gezin
Erg geschikt voor kinderen & gezinnen
Toegang kinderen
gratis t/m 3 jaar
Doe- en voelstations
In de interactieve tentoonstelling “De Ruimte” kunnen kinderen zelf de aarde in beweging zetten, het raderwerk laten draaien en vragen over telescopen of zonsverduisteringen oplossen. De actuele wisselexpositie heeft een meedoenwand waar kinderen een eigen kunstwerk over een zonnestelsel kunnen toevoegen. Voor schoolklassen zijn er zoektochten en kleurplaten.
Bereikbaarheid & parkeren
Met de auto
Geen eigen parkeerplaats. Franeker kent parkeerzones; de gratis zone ligt volgens het museum op loopafstand van het planetarium.
Het planetarium ligt in het historische centrum van Franeker.
Brasserie De Stadstuin in de voormalige jugendstil-koffiebranderij Van Balen ernaast (koffie, gebak, lunch; afzonderlijk geëxploiteerd). Museumwinkel met onder meer boeken over Eisinga.
Evenementen & zaalverhuur
De naburige brasserie De Stadstuin biedt ruimten voor vergaderingen en bijeenkomsten aan.
Je bezoek plannen
Rondleidingen
ja · duur ca. 15 min.
Aanbod voor scholen
ja
Honden
niet toegestaan (hulphonden uitgezonderd)
Goed om te weten
Elke bezoeker krijgt ongeveer 15 minuten uitleg in de planetariumkamer; de rest van het museum verkent men zelfstandig. Volledige rondleidingen worden niet aangeboden. Groepen kunnen bij de aanvraag de taal van de uitleg opgeven. Schoolbezoeken duren meestal ongeveer 1,5 uur (uitleg plus zoektocht).