Koninklijk Eise Eisinga Planetarium

Actuele tentoonstellingen

Over het museum

Eise Eisinga (1744–1828), een wolkammer uit Dronrijp met een grote passie voor wiskunde en sterrenkunde, vestigde zich in 1768 met zijn bedrijf in Franeker. Naast zijn werk bouwde hij van 1774 tot 1781 in zijn woonkamer een beweegbaar model van het zonnestelsel in het plafond. Vroeger werd gezegd dat hij daarmee de angst voor een aangekondigde planetenconjunctie wilde wegnemen; nieuwer onderzoek ziet eerder de wens om zich moeizame berekeningen te besparen en de standen van de planeten op elk moment te kunnen aflezen.

Het model toont zon, maan, aarde en de vijf toen bekende planeten op een schaal van één millimeter op één miljoen kilometer. Het hele raderwerk van houten hoepels, schijven en ijzeren spijkers wordt aangedreven door één slingeruurwerk, en het loopt nog steeds. Eisinga bouwde het samen met zijn vader en zijn broer; vooral bij de gegevens over de maan is het bijzonder nauwkeurig.

Sinds eind 18e eeuw ontvangt het huis bezoekers, aan wie de werking in de planetariumkamer wordt uitgelegd. Tegenwoordig beheert de in 2001 opgerichte Stichting Koninklijk Eise Eisinga Planetarium het museum. Bij de route horen ook Eisinga's woonhuis en de voormalige wolkammerij, een collectie historische astronomische instrumenten, een filmzaal en sinds 2016 de interactieve tentoonstelling ‘De Ruimte’ over moderne sterrenkunde. In het naastgelegen jugendstilgebouw van de voormalige koffiebranderij Van Balen zit nu een brasserie.

Op 19 september 2023 plaatste UNESCO het planetarium als dertiende werelderfgoed van het Koninkrijk der Nederlanden op de werelderfgoedlijst.

Hoogtepunten

• Planetariumkamer met het werkende plafondmodel van het zonnestelsel (1774–1781)
• Raderwerk boven het plafond, aangedreven door één enkel uurwerk
• Uitleg van ongeveer 15 minuten in de planetariumkamer
• Interactieve tentoonstelling ‘De Ruimte’ over moderne sterrenkunde
• Collectie historische astronomische instrumenten en Eisinga's handschriften (digitaal)
• Woonhuis en voormalige wolkammerij van Eisinga

Vaste collectie

• Planetariumkamer – Het hart van het museum: Eisinga's woonkamer met het plafondmodel, dat de actuele posities van zon, maan en planeten laat zien; met daarboven het raderwerk.
• De Ruimte – Interactieve tentoonstelling sinds 2016 over telescopen, verduisteringen en zwaartekracht, met veel opstellingen om zelf uit te proberen.

Opgericht

1781

Beheerder

Stichting Koninklijk Eise Eisinga Planetarium

Directie

Adrie Warmenhoven

Toegangsprijzen & kortingen

De Museumkaart is in het planetarium niet geldig. Vooraf online reserveren aanbevolen om zeker te zijn van toegang.

Toegankelijkheid

• Deels rolstoeltoegankelijk
• Lift
• Aangepast toilet
• Gehandicaptenparkeerplaats: geen informatie
• Hulphonden welkom
• Tastmodellen / voelbare objecten: geen informatie
• Rondleidingen in gebarentaal: geen informatie
• Informatie in eenvoudige taal: geen informatie
• Audiodescriptie: geen informatie

Het museum is grotendeels rolstoeltoegankelijk, een lift gaat naar de eerste verdieping. Het raderwerk is alleen bereikbaar via een steile trap; op de begane grond tonen schermen er een film en animatie over. Huisdieren zijn niet toegestaan, assistentiehonden zijn welkom.

Kinderen & gezin

Erg geschikt voor kinderen & gezinnen

• Doe- en voelstations

In de interactieve tentoonstelling ‘De Ruimte’ kunnen kinderen zelf de aarde in beweging zetten, het raderwerk laten draaien en vragen over telescopen of verduisteringen oplossen. De huidige tijdelijke tentoonstelling heeft een doe-wand waarop kinderen een eigen kunstwerk aan een zonnestelsel kunnen toevoegen. Voor schoolklassen zijn er speurtochten en kleurplaten.

Bereikbaarheid & parkeren

Het planetarium ligt in de historische binnenstad van Franeker.

Service & horeca

• Café
• Restaurant
• Museumwinkel

Brasserie De Stadstuin in de voormalige jugendstilkoffiebranderij Van Balen ernaast (koffie, gebak, lunch; aparte uitbater). Museumwinkel met onder meer boeken over Eisinga.

Evenementen & zaalverhuur

Geen verhuur door het museum vermeld; de naastgelegen Brasserie De Stadstuin biedt ruimtes voor vergaderingen en bijeenkomsten.

Je bezoek plannen